Hi bạn Cúc,

một đề tài khá thú vị đấy. Làm sao người khác có thể hiểu được chính bạn nếu bạn không bày tỏ ra? Làm sao ta có thể hiểu được người nếu ta không mở lòng ra để đón nhận họ?

Cảm thông là hiểu và được hiểu. Muốn thực hiện quá trình này hoàn hảo thì mỗi người phải biết nói và biết nghe. Xin hãy hiểu 2 động từ nói và nghe theo nghĩa rộng nhất tức là bày tỏ và tiếp thu nhé.

Mỗi khi ai đó hỏi tôi về người mù có đặc điểm gì, tôi có thói quen hay dùng phương pháp so sánh để giới thiệu. Tôi so sánh cách nhận thức, cách tư duy của người mù với người sáng. Và tôi cũng thấy nhiều bạn khiếm thính so sánh người điếc và người nghe để người nghe có thể hiểu người điếc. Thế nhưng để tả về người mù cho người điếc hiểu thì rắc rối hơn nhiều lắm. Bởi cả 2 đối tượng này có thêm 1 hạn chế khác ở mỗi bên. Người nghe thì không thấy và người thấy lại không nghe.
Trong cách nhìn nhận này, tôi xin nói một chút khác biệt giữa người mù và người điếc và hy vọng sẽ giúp các bạn khiếm thính hiểu hơn về người khiếm thị.

1. cách nhận biết môi trường của người mù:

không chỉ có nghe là công cụ chủ yếu để quan sát môi trường chung quanh, người mù còn sử dụng các giác quan còn lại như để ý đến nhiệt độ, mùi hương, trạng thái cứng hay mềm của nền nhà, đồ vật, tính chất trơn hay bóng nhẳn...

Khi đi lại họ xác định vị trí đang đứng và tìm đến nơi cần đến bằng cách tổng hợp các giác quan. ví dũ, trong nhà hay những nơi quen thuộc, cần rót ly nước thì tôi biết tôi đang ngồi đâu. Sau đó tôi đoán từ nơi ngồi đến nơi để nước uống chừng bao xa. Đi bao xa thì đến cái bàn và phải tránh về hướng nào, rồi đi thêm bao xa sẽ đến vùng có bình nước. Khi đến vùng ấy tôi lại tìm xem cái bình ở đâu bằng cách sờ vật nào tròn như bình nước thì mới dừng lại tìm đến cái vòi và nơi để ly nước.. Tôi không đếm bước và hầu hết người mù không đếm bước. Sự ước lượng khoảng cách là một bản năng rất tự nhiên.

Tôi có thể ước lượng khoảng cách bằng âm thanh. Điều này hơi khó hiểu với người không nghe được. Khi ta tạo ra âm thanh do bước đi, do nói chuyện... âm thanh ấy truyền đi và dội lại nếu có vất cản. Vật cản đầu tiên là nền nhà, mặt đất. Kế đến là các bức tường, và đồ đạc cũng cản âm và tạo ra âm phản hồi. Âm này rất nhanh ta không nhận biết được bằng giác quan nhưng ta hiểu được nó. Do vậy, nếu đặt tôi đứng ở một sân rộng và một con hẽm hẹp tôi biết được. Nếu trong một căn phòng, tôi nhận ra kích thước tương đối của căn phòng và cửa phòng ở đâu vì nơi ấy phát ra tiếng động từ ngoài dẫn vào. Nhưng phải chú ý mới biết nếu tiếng động bên ngoài nhỏ như tiếng gió chẳng hạn sẽ khó biết hơn.

2. tiếp xúc với người khác

Khi nói chuyện với nhau, người ta dùng ngôn ngữ lời nói và ngôn ngữ dấu hiệu. Không chỉ người khiếm thính mới dùng dấu hiệu đâu nhé. Người khiếm thính dựa vào các dấu hiệu thông dụng và phát triển nó tạo thành một kiểu ngôn ngữ riêng mà thôi.

Trước hết người mù dùng ngôn ngữ lời nói để giao tiếp. Do ngôn ngữ là công cụ chủ yếu của tư duy nên mức độ phát triển tư duy của người mù có nhiều thuận lợi hơn người điếc.

Tôi nói rằng có nhiều thuận lợi hơn chứ không dám nói là người mù giỏi hơn người điếc. Thông minh và trí thức là 2 bản năng thiên phú. Không phải ai đậu tiến sĩ cũng có bản năng trí thức cả. Trí thức là khi ta biết quan sát, phân tích phán đoán và đưa ra các nhận định mới, giải pháp mới. Nhiều người học cao nhưng chỉ biết áp dụng cái cũ mà không có cái mới. Tôi gặp nhiều bạn khiếm thính rất đáng kính về năng lực tư duy của họ. Tôi cũng quen một bô bạn ở Nghệ An, bị mù từ nhỏ và chỉ học hết các lớp xóa mù chữ dành cho người mù. Thế nhưng tôi lại cho rằng cô HV ấy là 1 trí thức vì khả năng quan sát, phán đoán, phân tích, tổng hợp của cô ta rất tốt... Hoặc là ông Võ Văn Kiệt là mộtđieển hình khác. So về bằng cấp thì ông có hơn ai đâu. Thế nhưng đọc các bài viết, bài nói của ông thì đáng nể thật.

Trở lại về ngôn ngữ lời nói, người mù không khác biệt với người sáng về khả năng sử dụng ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết... Việc sử dụng có chính xác, phong phú hay không tùy vào óc quan sát và kinh nghiệm, kiến thức của mỗi người.Nếu người có tư duy tốt sẽ nói ít hiểu nhiều và ngược lại. Tuy nhiên ta cũng cần biết đặc điểm giao tiếp bằng lời nói của người mù ấy là họ hay hỏi về điều gì đang xảy ra. Nếu không có câu trả lời họ sẽ không đủ thông tin để có cách đáp trả phù hợp. Tôi có quen vài bạn điếc nói chuyện rất thú vị về một số đề tài.

Ngôn ngữ không lời hay ngôn ngữ dấu hiệu, hoặc còn gọi là phi ngôn ngữ bao gồm cách nói, các biểu hiện cơ thể khi nói: nhăn mặt khi giận, tươi vui khi hài lòng. Âm lượng lúc nói cũng là một kiểu phi ngôn ngữ: lúc hoảng hốt ta hét lớn lúc bình tĩnh ta nói nhỏ. Ngoài ra ngôn ngữ phi ngôn ngữ còn là việc xoay mặt về hướng mà ta đang chú ý, quay ngơ khi không cần biết hoặc cố tình muốn lẩn tránh... Sửng sốt thì nói không nên lời nhưng mắt mở to, mồm há hốc... Nói chung chung như thế chắc các bạn hiểu khái niệm phi ngôn ngữ rồi.

Tôi chưa học hay đọc tài liệu nào nói chi tiết về vấn đề giao tiếp phi ngôn ngữ chỉ xin dựa vào kinh nghiệm mà liệt kê một số nét khái quát để các bạn k thính hiểu chúng tôi

a. nét mặt:

Một số người k thị bi hư 1 tai và bạn sẽ ngạc nhiên khi tiếp xúc với họ, họ không nhìn bạn nhưng quay mặt về hướng khác. Có thể lúc ấy họ đang hướng phần tai nghe rõ về phía bạn để nghe hiểu lời bạn nói. Chưa chắc đó là biểu hiện của làm ngơ. Có nhiều người k thị hay cuối mặt để tập trung nghe như thể ta đang cầu nguyện vậy. Cúi đầu giúp ta tập trung dễ hơn. Họ cúi đầu để nghe kỹ hơn đấy. Hơn nữa, nếu cứ hướng mặt về phía người nói một lúc có thể làm mỏi cổ. Trong khi họ nghe bằng tai nên có khi họ cúi đầu để nghe

Làm cách nào để phân biệt họ đang nghe bạn nói mà mặt họ quay về hướng khác? Hãy chú ý đến đôi tay của họ. Nếu họ không làm gì cả hoặc làm một cử chỉ không có ý nghĩa như vò tờ giấy, mân mê một vật gì đó.. Có thể họ đang tập trung nghe bạn đấy.

Lúc họ trả lời cũng vậy. Nếu họ mãi mê làm việc gì thì họ sẽ không quay mặt lại để đáp mà vẫn giữ nguyên hướng mặt về việc đang làm và trả lời với bạn. Vì quay mặt lại để làm chi? với họ nói thì bạn nghe rồi cần gì phải nhìn mới nói được như người sáng...

b. tay chân:
Một số người khiếm thị không được học cách đi lại nên khi bước đi, họ sợ vấp ngã, đụng chạm chướng ngại vật nếu vừa đi vừa nói hay nghe thì họ không an toàn. Do vậy bạn sẽ thấy họ có vẻ lúng túng. Đừng vội cho rằng điều họ nói hay họ đang nghe khiến họ hoảng hốt hay sợ hãi. Chính cái việc vừa đi vừa nói làm họ mất an toàn.

Bạn có thể quan sát để thấy họ đang cần sự trợ giúp nếu lúc đang đi đâu đấy, họ bước chậm hoặc dừng lại và mặt họ xoay về các hướng khác nhau. Lúc ấy họ đang cần trợ giúp chỉ đường đấy.

3. Cách hiểu:

người k thị hiểu người khác bằng thái độ nói hơn là từ ngữ. Thái độ của người nói như cương quyết, nói do dự, ôn hòa, hay áp đặt, lễ phép hay thô lỗ... Họ kết hợp cái thái độ ấy với nghĩa của các từ để hiểu bạn.

Đấy là điều mà những người từng dạy các trẻ mù rất ngạc nhiên về khả năng tiếp thu của các em. Sau một buổi nói chuyện với học sinh, hs mù có thể hình thành một định kiến với người nói như: quý mến, xa lánh, gần gũi... Vì nếu khi phát biểu bạn có một chút thiếu tự tin hoặc quá ngạo mạn và họ đọc được những tín hiệu này trong cách bạn nói hơn là những gì bạn nói. Tôi để ý, những ai nói bằng sự đam mê của mình thì sẽ thuyết phục họ tốt hơn. Nghĩa là bạn phải nói điều mà bạn thực sự tin là đúng và bạn đang theo đuổi đề tài bạn đang nói. Ví dụ, hướng dẫn cách nấu ăn. Bạn phải nói dịu dàng, và khẳng định. Lòng bạn phải tin chắc rằng nấu như thế mới ngon. Sau đó nếu có giờ để trả lời thắc mắc, bạn sẽ nghe vài em cho biết ở nhà em nấu cách khác và có hương vị khác... Nếu bạn từng nấu qua cách ấy rồi thì hãy so sánh. Nếu chưa thì phải xin lỗi để bạn về nghiên cứu rồi mới có câu trả lời. Vì nếu bạn nói ra một so sánh mà bạn chưa kinh nghiệm, họ sẽ phát hiện ra một thoáng ngập ngừng trong lời giải thích và họ mất niềm tin nơi bạn.

Có lẽ rất khó để người mù và người điếc trò chuyện với nhau. Tôi có học một vài ký hiệu thủ ngữ và thỉnh thoảng cũng trò chuyện được với các bạn k thính. Nhưng chủ đề rất giới hạn. Theo kinh nghiệm của tôi thì nếu cả 2 cùng tôn trọng nhau thì tình bạn rất dễ phát triển.

Nếu có dịp bạn Cúc đưa các em đến thăm một trường mù và tập cho 2 nhóm hs này giao tiếp với nhau. Có lẽ thực tế sẽ là cơ hội học tập tốt nhất cho các em

Mến

Tran Ba Thien

cam ơn anh Thiện, chị Cúc nhiều!

Dang Hung Long